Chciałbym, aby czytelnik potraktował książkę jako inspirację do dalszego
pogłębiania wiedzy o roli religii w społeczeństwie. Warto przeczytać
każdą pozycję, którą wskazałem w przypisach. Osobiście czekam na polskie
tłumaczenie broszury Marcina Lutra: Przeciw papiestwu ufundowanemu
przez diabła (niem. Wider das Papsttum zu Rom, vom Teufel gestiftet),
ponieważ nie znalazłem jej w języku polskim. Dla dobra ekumenizmu
chciałbym przeanalizować także to, co spośród dzieł Lutra jest
najbardziej kontrowersyjne. Zależy mi także na odkryciu przez polskiego
czytelnika książki Ksawerego Pruszyńskiego W czerwonej Hiszpanii. Jest
w niej rozdział Aby zrozumieć, w którym autor porównuje Polskę i
Hiszpanię jako dwa upadłe imperia na obrzeżach cywilizacji europejskiej.
Wyjaśnia ich podobną historię, przyczyny stagnacji oraz zacofania w
stosunku do innych państw Europy Zachodniej. Uważam za wielkie
nieszczęście dla świata zachodniego ożenek Kościoła katolickiego z
feudalizmem, dlatego kiedy w trakcie pisania ostatniego rozdziału
trafiłem na reportaż K. Pruszyńskiego dotyczący wojny domowej w
Hiszpanii, z przyjemnością przeczytałem, że on podobnie jak ja w
przypadku Polski i Litwy uznał przeżytki feudalne za źródło zastoju
Hiszpanii i żyzną glebę, na której zrodził się przyszły konflikt.
Książka K. Pruszyńskiego powinna być lekturą szkolną. Byłby z niej
większy pożytek niż z tkliwego bajdurzenia romantyków.